Klassiekers (45)
Een uitgave van Meander
Redactie: Joop Leibbrand

11 juni 2003

Ria Borkent - Sieraad


Een analyse door Pim Heuvel


Op het adres http://klassiekegedichten.net zijn alle Klassiekers te raadplegen,
compleet met poëtisch woordenboek.


Lezers reageren

Naar aanleiding van de bespreking van 21 november 1981 van Jan Eijkelboom schreef Jan Bontje (jkabb@hetnet.nl): Met interesse heb ik de analyse van het gedicht '21 november 1981' van Jan Eijkelboom gelezen. Zowel het onderwerp van het gedicht als het gedicht zelf zijn deel geworden van de jongste geschiedenis. De bewering van Francis Fukuyama dat we 'het einde van de geschiedenis' beleven doet komisch aan als je... de geschiedenis [en de geschiedenis van de filosofie] ook maar een beetje kent. In de Gouden (17de!) Eeuw dachten de Hollandse kooplieden dat de mens zijn hoogste kunnen had bereikt en de Duitse filosoof Hegel (1770-1831) beweerde eveneens dat de geschiedenis voltooid was... Een typisch 'burgerlijke' opvatting (burgerlijk in de zin van bourgeoisie, de maatschappelijke klasse die de economische en intellectuele macht heeft veroverd op de feodale klasse van grondbezitters). Men denkt dat een verdere ontwikkeling onmogelijk is. (Gezien de stupide politiek van sommige politieke leiders zou men dat inderdaad denken...) Maar ondanks eigenwijze filosofen en zelfgenoegzame verveelde rijkaards gaat 'de geschiedenis' (waarvan we achteraf altijd pas weten dat het geschiedenis was!) gewoon door, zoals de bommen op Bagdad en de wereldwijde demonstraties onlangs nog bewezen. En de poëzie - bij alles wat ze natuurlijk ook doet: 'la poesie pour la poesie' als variant op het l'art pour l'art - reageert ook nu weer - hopelijk net zo 'tijdloos' als '21 november 1981'.


Reageren op deze nieuwe aflevering? Zelf een bijdrage leveren? Neem contact op met Meander Klassiekers.
Het e-mailadres is: joopleibbrand apestaartje klassiekegedichten.net



De volgende aflevering verschijnt op 16 juli 2003.
Onderwerp van bespreking is dan 'Het kind' van Simon Vestdijk
.




Sieraad


Zij voert haar strijd tegen verval,
al weet zij die verloren.

Gaafheid is geluk.
Aantasting is verdriet;
de dood in het verschiet.

En vraagt het kind: 'Mag ik nu gaatjes in mijn oren?'
Dan zegt de moeder: 'Nee, nog niet.'



Ria Borkent (1950)
Uit: Gaatjes in mijn oren, uitg. Kok, Kampen 1994


Het eerste gedicht uit Gaatjes in mijn oren heet Jongbloed en is daarmee een verwijzing naar uitgeverij Jongbloed in Leeuwarden, die bekend staat om de luxueuze uitgave van mooie bijbels in dundruk, goud op snee en gebonden in leer. Ria Borkent, een protestante dichteres, vraagt zich af of dat wel kan. Is het geoorloofd dat de bijbel versierd wordt? Gaat het niet om de inhoud van de bijbel, in plaats van hoe de bijbel er van buiten uitziet? Ze worstelt met het hele begrip 'schoonheid'. Houdt aardse schoonheid niet af van het wezenlijke in het leven? Dit dilemma van de kunstenaar, die immers van nature een versierder is, is in het kort de inhoud van de hele bundel.

In dit gedicht wordt de vraag gesteld, of een voorwerp dat het lichaam versiert, niet afhoudt van belangrijke zaken als het uitzicht op de hemel. Het ouder worden brengt lichamelijk verval met zich mee, de strijd tegen de ouderdom is bij voorbaat verloren en zelfs mooie oorbellen houden de aftakeling niet tegen. Daarom zegt de moeder kortaf tegen haar dochter, als deze vraagt of ze gaatjes in haar oren mag laten maken: "nee", maar zij voegt daar onmiddellijk aan toe "nog niet". Daarmee geeft zij de twijfel aan of haar overtuiging wel juist is.

De omslag van de bundel vertoont twee gaatjes in de hoofdletter 'O' van 'Oren', één aan de voorzijde van de kaft, één aan de achterzijde als een speelse versiering. Die gaatjes ziet de lezer niet als een aantasting van de gaafheid van de omslag, maar eerder als een bevestiging van de gaafheid ervan.

In de tweede strofe van Sieraad staat het kort maar scherp, tot drie maal toe, alsof de dichter zichzelf wil overtuigen van de waarheid. Die waarheid verdraagt geen versiering. Je kunt er niet omheen. Maar toch twijfelt de dichter aan die stellige uitspraak. Ze weet dat de gaafheid en de aantasting in het gedicht zich op twee niveaus afspelen. De uiterlijke gaafheid is niet op één lijn te stellen met de innerlijke gaafheid. En alleen de innerlijke aantasting is een bron van verdriet.
De twee slotwoorden van het gedicht komen daardoor verrassend en troostrijk over. Ook al weet de mens dat de strijd tegen de dood bij voorbaat verloren is, daar kan niet uit worden afgeleid, dat een eenvoudig sieraad die dood naderbij brengt.

Het metrum begint regelmatig met twee keer een drievoetige jambe. De antimetrie in het woord 'tegen' in de eerste regel komt functioneel over, omdat die als het ware al in de betekenis van het woord zelf zit.
De twee eerste regels van de tweede strofe beginnen met een antimetrie, al zullen sommige lezers in die twee regels eerder een trochee zien. Ik ga liever uit van het metrum in het gedicht dat het vaakst voortkomt en spreek daarom liever van een antimetrie. Regel 5 herneemt de regelmaat van de drievoetige jambe.
De derde strofe is overwegend maatvast met een natuurlijke antimetrie in het woord 'Mag'. Het gedicht krijgt - zoals het behoort - door de maatbehandeling een natuurlijk klank.

Het rijm komt bij mij ook ongedwongen over. Regel 4, 5 en 7 hebben hetzelfde eindrijm. De klank van het laatste woord van regel 2 keert als een echo terug in regel 6. Dat zorgt voor een evenwichtige rijmverdeling. Het verging mij als een schok dat de schijnbare stelligheid van regel 3 en 4 metrisch losgemaakt is van de voorgaande en volgende regels. Daardoor ontstaat er een isolement van die regels, waardoor ze extra aandacht krijgen. Wil de dichter zichzelf overtuigen van een opvatting, die ze eigenlijk niet kan aanvaarden?

Misschien vindt niet iedereen het gedicht mooi, er zit een zekere stugheid in; het heeft mij in elk geval sterk aangesproken door de vormgeving van het dualisme dat eruit spreekt.




Pim Heuvel
pimheuvel apestaartje hotmail.com


Eerder verschenen:

  1 M. Vasalis - Aan een boom in het Vondelpark
  2 J.P. Rawie - Interieur
  3 Jan Kal - Mont Ventoux
  4 Jan Emmens - Voor de kade
  5 M. Vasalis - Streng en aanbiddend
  6 Simon Vinkenoog - Ver als de horizon ben je
  7 Gerrit Achterberg - Dryade
  8 Gerard Reve - Wiegelied
  9 Paul van Ostaijen - Melopee
10 Hanny Michaelis - Het kind
11 J.C. Bloem - De nachtegalen
12 Gerrit Achterberg - Verzoendag
13 Hans Warren - Bekentenis
14 E. du Perron - Het kind dat wij waren
15 P.C. Boutens - De maan is al boven de seringen
16 H. Roland Holst - "Ook ik ben omstreeks 't midden mijner jaren"
17 H. Roland Holst - De zachte krachten
18 W. Elsschot - Bij het doodsbed van een kind
19 J.H. Leopold - Staren door het raam
20 Han G. Hoekstra - De ceder
21 Paul Rodenko - Het beeld
22 Anna Blaman - De Spin
23 Martinus Nijhoff - Moeder
24 Martinus Nijhoff - Impasse
25 Rutger Kopland - Die Kunst der Fuge
26 Rutger Kopland - Al die mooie beloften
27 Ad Zuiderent - Tuinpad
28 Jan Hanlo - Oote
29 Ida Gerhardt - Alpha en Omega
30 Ed Leeflang - De vader van de baby Constantijn, wat hem
31 Jacques Hamelink - Grijsaard
32 Ed Leeflang - Hoor Prediker. Over de dommen en gevatten
33 Ed. Hoornik - Te Middelharnis is een kind verdronken
34 Ed. Hoornik - Overgang
35 Willem van Toorn - Een kraai bij Siena
36 Jan Kuijper - Statica
37 Lucebert - vrede
38 Lucebert - gedicht
39 Hans Andreus - Voor de lieve lezer
40 Anthonie Donker - Achterbalcon
41 Gerrit Kouwenaar - men moet
42 Anneke Brassinga - Roeping
43 Jan Arends - drie gedichten
44 Jan Eijkelboom - 21 november 1981


* Abonneren?
Zend een e-mail aan majordomo@meander.italics.net met als inhoud: subscribe klassiekers

* Abonnement opzeggen?
Zend vanaf het adres waarop u de klassiekers ontvangt een e-mail aan majordomo@meander.italics.net en zet daarin: unsubscribe klassiekers

* Adres wijzigen?
1. Zeg uw abonnement op vanaf uw oude adres
2. Neem een abonnement vanaf uw nieuwe adres
Evenals Meander literair e-zine is Meander Klassiekers gratis, maar financiële ondersteuning is welkom. Bijdragen vanuit Nederland kunnen worden overgemaakt naar girorekening 8941864 t.n.v. G.C. Kool te Delft.
Voor bijdragen vanuit België: rekening 402.2004409.95 ten name van Meander.
Vermeld 'donatie Meander' en uw e-mailadres.


Verdere verspreiding van afleveringen van de Klassiekers is alleen toegestaan met voorafgaande en uitdrukkelijke toestemming van de auteur(s).