Klassiekers (105)
Een uitgave van Meander
Redactie: Joop Leibbrand

19 maart 2008

C.O. Jellema - Aurora borealis

* Een bespreking door Bettine Siertsema *


Alle Klassiekers zijn, compleet met poëtisch woordenboek, hier te raadplegen. Zie voor al ons andere literaire aanbod de sites Meander en Meander Magazine.

Vooraf

Naar aanleiding van de vorige aflevering schreef Rim Sartori: 'Mooie interessante bespreking door Ivan Sacharov van Côte d'Azur van H.A. Gomperts.' Over het woord zevelingen, waarvan Sacharov vermoedde dat het weleens een zelfbedacht woord zou kunnen zijn, merkt zij op: 'Bij mij weten is dat een onkruid, een hardnekkig onkruid zelfs, dat bij aanraking onderhuidse jeuk geeft. Dus geen verzonnen woord.'

Het is een betekenis die perfect in de tekst past. Edoch: in het WNT staat het niet, en ook in plantengidsen (o.a. Elseviers Nieuwe Plantengids) is zevelingen niet te vinden.



De eerste Klassieker verscheen op 6 juli 2000.
Deze aflevering wordt verzonden aan 2210 abonnees.

Reageren op deze bespreking? Zelf een bijdrage leveren? Vaste medewerker worden? Neem contact op met Meander Klassiekers.
Het e-mailadres is:
Xklassieker@klassiekegedichten.netX (de letters X uit dit adres verwijderen!)

De volgende aflevering verschijnt op 16 april 2008. Lambert Wierenga bespreekt dan Enkele andere overwegingen van Rutger Kopland.




       AURORA BOREALIS

         Hoe het begon - een haast onmerkbare verkleuring,
         een wolkje als eens mans hand, maar nu niet
         opstijgend uit de zee, van ergens in de lege,
         ijskoude poolnacht boven ons tussen de sterren
  5     een plek. We keken ervan op, zo anders dan
         boven de wegkruisingen thuis een neongloed,
         en vreemd, we zagen er de sterren nog doorheen.
         Snel groeide dan die vlek uit tot een brede,
         de ruimte overspannende geelgroene band,
10     zich rekkend, omkrullend, wentelverwaaiend
         een baaierd die geen licht gaf, het licht was,
         een stralensluier die het duister duister liet.
         Het greep ons aan, kan ik je wel vertellen, wij,
         in onze warmste kleren, hielden het niet uit
15     te blijven staan en, liggend op het achterdek
         - het schip voer rustig tussen kust en eiland door -
         dachten 'zijn is de ziel, is naar de sterren kijken
         en daarheen langzaam worden opgelicht' misschien.

         Noem het ontzag voor wat we zagen voor het eerst,
20     een beetje werden we toen kind, voor ons gevoel
         was onze aarde weer plat vlak waarop de zee,
         de rotskust en het eiland hoedend overwelfd
         door weer de hemeltent, een koepel die het schijnsel
         doorliet van gene zij, en wat we wisten over
25     geladen deeltjes afgestoten door de zon,
         over de poolmagneetkracht, gloeiend dampkringgas,
         werd spoorloos in ons kijken uitgewist. Nee, foto's
         heb ik niet willen maken, want geen sluiter, denk ik,
         hoe lang ook open vangt een lichtgeboorte zo
30     in den beginne op, je zult het met het woord
         zelf moeten doen en dan je voorstelling daarbij,
         al deelt niemand die met je, maar geloven: dat
         geeft van een soort van eeuwigheid een glimp. - Tijd vliet,
         hier wordt het lente nu, narcissen bloeien, knoppen
35     van de kastanje zwellen; soms bewaart één uur
         een lengte levenslang, zoals daar 's nachts aan dek
         dat stervenskoude onder ontelbare sterren
         met toen dat licht, en wij, ziende hoe het begon.


C.O. Jellema (1936-2003)

Uit: Verzameld werk. Gedichten, Bezorgd door Gerben Wynia; Querido, Amsterdam 2005

Oorspronkelijk in Stemtest, Querido, Amsterdam 2003



Wie wel eens foto's van het noorderlicht (in het Latijn: aurora borealis) heeft gezien, kan zich goed voorstellen wat voor overweldigende ervaring het is dat in werkelijkheid te zien. Jellema beschrijft het in dit gedicht: het verschijnsel zelf en het aanschouwen ervan, maar vooral de emoties die het teweeg brengt. Hij doet dat in regels zonder rijm, maar wel met binnen-assonanties en alliteraties. In de beginregels worden zo begon en wolkje op elkaar betrokken, in r.22-23 hoedend en koepel, en in r.29-31 (licht) geboorte op woord en voorstelling. Het einde van de versregels wordt dus niet gemarkeerd door rijm, en door nogal wat enjambement nog verder verdoezeld. De regels bestaan grotendeels uit zesvoetige jamben, maar met zoveel afwijkingen, dat er eerder van een ritme dan van een duidelijk metrum sprake is.

Het gedicht heeft dus een sterk spreektalig karakter, wat ook blijkt uit zinsneden als 'We keken ervan op,' (r.5, dat zowel figuurlijk als letterlijk begrepen kan worden en in het laatste geval juist minder spreektalig is), 'kan ik je wel vertellen' (r.13), 'Noem het ontzag' (r.19) en 'Nee, foto's heb ik niet willen maken' (r.27). Er is een ik die aan een ander, een jij, vertelt over een belevenis die hij nog niet lang geleden heeft meegemaakt, samen met een onbekend blijvende derde. Het is opvallend dat de 'wij' in het gedicht niet alleen diezelfde gebeurtenis meemaken, maar ook één zijn in de emotionele en reflectieve reacties daarop: 'Het greep ons aan', 'wij hielden het niet uit en dachten' (al wordt daar aarzelend een 'misschien' aan toegevoegd), 'een beetje werden we toen kind'. Slechts het besluit geen foto's te maken, komt alleen voor rekening van de ik.

Maar naast de spreektalige uitdrukkingen die horen bij de gesuggereerde gesprekssituatie zijn er ook ongewone grammaticale, typische Jellema-constructies, als 'tussen de sterren een plek' (r.4-5), 'van eeuwigheid een glimp' (r.33) en het mooi allitererende 'een lengte levenslang'(r.36). Nog opvallender is de archaïsche uitdrukking in r.2 'een wolkje als eens mans hand'. Het is een citaat uit de bijbel, 1 Koningen 18:44, waar de knecht van de profeet Elia in een periode van langdurige droogte en nadat de Baälspriesters op de berg Karmel zijn gedood, bericht dat hij 'een wolkje als eens mans hand' (NBG-vertaling uit 1951) ziet opstijgen uit zee, wat het begin is van een hevige regenbui die een einde aan de droogte maakt. Dit taalregister wordt opnieuw gehanteerd in r. 30, waar met 'in den beginne' de openingszin de bijbel wordt geciteerd met het begin van het scheppingsverhaal. Het eerste wat geschapen wordt, is het licht en de dichter (met zijn metgezel) heeft het gevoel getuige te zijn van dat allereerste begin, de geboorte van het licht. Het wonderbaarlijke schouwspel, beschreven in r.1-12, geeft hem het gevoel een glimp op te vangen van de eeuwigheid, even in contact te komen met de transcendentie. De grenzen van het ik vervagen, de scheiding tussen ik en de rest van de kosmos lijkt even opgelost. Het is een gevoel dat als (onvervuld) verlangen vaker voorkomt in de poëzie van Jellema. In de regels waarin dit uitgesproken wordt, citeert hij in verkorte vorm de laatste strofe van een sonnet van Ed. Hoornik, 'Op school stonden ze...' uit de bundel Het menselijk bestaan (1952). Het gaat over de werkwoorden hebben en zijn, die in de eerste strofe ook met tijd en eeuwigheid in verband worden gebracht. Het laatste terzet luidt:

Zijn is de ziel, is luisteren, is wijken,
is kind worden en naar de sterren kijken,
en daarheen langzaam worden opgelicht.


Jellema laat het luisteren en wijken weg, en ook het kind worden, maar die notie neemt hij wel in het vervolg op: de kinderlijke voorstelling van de hemel als een koepel over het platte vlak van de aarde is weer even de zijne geworden, en hij ervaart het geheimzinnige poollicht als afkomstig van de andere kant van die koepel, 'van gene zij'. Natuurlijk heeft hij weet van de natuurkundige verklaring van wat poollicht is (r.25-26), maar wetenschappelijke kennis en rationele verklaringen hebben tegenover de indrukwekkende ervaring hun relevantie verloren. Ze staan als het ware op hetzelfde niveau als de afgewezen foto's, die in hun weergave alleen aan de oppervlakte blijven en de essentie niet raken. De assonantie tussen spoorloos en foto's onderstreept de irrelevantie van foto's. Maar meer dan op dat primitieve wereldbeeld slaat het gevoel weer een beetje kind te worden op de intense verwondering. Die kinderlijke verwondering is misschien een betere houding om de werkelijkheid mee tegemoet te treden dan de volwassen zucht tot verklaren en drang tot verbeteren. De formulering herinnert aan het advies van Jezus: 'wanneer gij u niet bekeert en wordt als de kinderen, zult gij het Koninkrijk der Hemelen voorzeker niet binnengaan.' (Matteüs 18:3).

In het scheppingsverhaal valt het woord samen met de daad van het scheppen: 'God zeide: Er zij licht; en er was licht.' Het scheppende woord is natuurlijk ook het gedicht, het woord dat een hele voorstelling oproept. De eerdergenoemde assonantie van geboorte, woord en voorstelling versterkt dit. Je zult het - als lezer - met het gedicht moeten doen en de voorstelling die je daarbij maakt. Maar dat zinnetje in r.30-31 is dubbelzinnig, want de dichter kan hier ook zichzelf toespreken, waarbij 'doen' dan tegelijk dichten betekent, en 'zelf' behalve op het woord ook op de dichter kan slaan. Deze passage maakt 'Aurora borealis' mede tot een poëticaal gedicht.

De voorstelling die je je maakt, is heel individueel. Suggereert Jellema met de koppeling die hij dan maakt , 'maar geloven: dat geeft...' dat het geloof ook iets is wat maar met weinigen, of zelfs met niemand gedeeld kan worden? Het is in elk geval een heel voorzichtig geformuleerd geloof: niet alleen geeft het slechts een glimp, het is ook maar een glimp van een sóórt van eeuwigheid. Het drukt onzekerheid uit, het is alsof de dichter niet weet wat hij ermee aanmoet en zich haast geneert voor het geloof dat het zien van het noorderlicht bij hem oproept.

Na een gedachtestreepje wordt de aandacht verlegd naar het hier en nu, ingeleid door het opnieuw wat archaïsch aandoende 'Tijd vliet'. Van de ijskoude poolnacht komen we in een Hollandse lente, ongetwijfeld gesitueerd in zijn Groningse tuin van Oosterhouw, waar hij zo intensief van genoot (zie 'Seizoenen op Oosterhouw' in zijn Verzameld werk. Essays, Querido 2005, p.161-181). Maar de herinnering aan het noorderlicht met al de sensaties die het teweegbracht, doordringt blijvend dat hier en nu, de herinnering aan de glimp van de eeuwigheid de snel vlietende tijd. Al duurde het schouwspel maar een uur, de dichter zal het levenslang met zich meedragen. Behalve de tegenstelling tijd en eeuwigheid, speelt in de laatste regels ook de tegenstelling dood en leven mee: dat het koude nachtelijke uur met 'stervenskoude' wordt aangeduid is slechts schijnbaar spreektalig. Tegenover die stervenskou staat de lente met haar zwellende knoppen, symbool van nieuw leven. En daarvan heeft de dichter dan het allereerste begin gezien, de geboorte van het licht. Doordat begin- en eindwoorden van het gedicht identiek zijn, krijgt dat aspect van allereerst begin alle nadruk.

Volgens een mededeling van de dichter en Rilke-vertaler Atze van Wieren is 'Aurora Borealis' in opdracht geschreven. In de winter van 2001 maakte Jellema de bootreis om de Noordkaap samen met de schilder Ben Rikken op uitnodiging van een bevriende reder. Als tegenprestatie zouden zij een gedicht en een schilderij leveren. Het schilderij ken ik niet, maar als ik de opdrachtgever was geweest, zou het gedicht mij tot grote dankbaarheid stemmen.

Bettine Siertsema




Eerder verschenen:

  1 M. Vasalis - Aan een boom in het Vondelpark   2 J.P. Rawie - Interieur   3 Jan Kal - Mont Ventoux   4 Jan Emmens - Voor de kade   5 M. Vasalis - Streng en aanbiddend   6 Simon Vinkenoog - Ver als de horizon ben je   7 Gerrit Achterberg - Dryade   8 Gerard Reve - Wiegelied   9 Paul van Ostaijen - Melopee 10 Hanny Michaelis - Het kind 11 J.C. Bloem - De nachtegalen 12 Gerrit Achterberg - Verzoendag 13 Hans Warren - Bekentenis 14 E. du Perron - Het kind dat wij waren 15 P.C. Boutens - De maan is al boven de seringen 16 H. Roland Holst - "Ook ik ben omstreeks 't midden mijner dagen 17 H. Roland Holst - De zachte krachten 18 W. Elsschot - Bij het doodsbed van een kind 19 J.H. Leopold - Staren door het raam 20 Han G. Hoekstra - De ceder 21 Paul Rodenko - Het beeld 22 Anna Blaman - De Spin 23 Martinus Nijhoff - Moeder 24 Martinus Nijhoff - Impasse 25 Rutger Kopland - Die Kunst der Fuge 26 Rutger Kopland - Al die mooie beloften 27 Ad Zuiderent - Tuinpad 28 Jan Hanlo - Oote 29 Ida Gerhardt - Alpha en Omega 30 Ed Leeflang - De vader van de baby Constantijn, wat hem 31 Jacques Hamelink - Grijsaard 32 Ed Leeflang - Hoor Prediker. Over de dommen en gevatten 33 Ed. Hoornik - Te Middelharnis is een kind verdronken 34 Ed. Hoornik - Overgang 35 Willem van Toorn - Een kraai bij Siena 36 Jan Kuijper - Statica 37 Lucebert - vrede 38 Lucebert - gedicht 39 Hans Andreus - Voor de lieve lezer 40 Anthonie Donker - Achterbalcon 41 Gerrit Kouwenaar - men moet 42 Anneke Brassinga - Roeping 43 Jan Arends - drie gedichten 44 Jan Eijkelboom - 21 november 1981 45 Ria Borkent - Sieraad 46 Simon Vestdijk - Het kind 47 Jac. van Hattum - Visvangst 48 Simon Vestdijk - De overlevende 49 Rutger Kopland - Soms bij het zien, bij het zien van een rij 50 Leo Vroman - Een boot 51 W.F. Hermans - Bewaakte overweg 52 H. Marsman - 'Paradise regained' 53 Anna Enquist - Typologie van de drenkeling 54 Willem Jan Otten - Op zaal 55 Hester Knibbe - Vannacht 56 J. Slauerhoff - De ontdekker 57 J.A. dèr Mouw - 'K BEN Brahman, maar we zitten zonder meid. 58 J.A. dèr Mouw - LANG rolt, een bol van klank, de klank van 't schot, 59 J.H. Leopold - Regen 60 Jan G. Elburg - gelovig soms 61 J.C. Bloem - Insomnia 62 J.H. Leopold - Saadi 63 Anton Korteweg - Wij samen 64 Frederik van Eeden - De Waterlelie 65 Leo Vroman - Nacht 66 Hans Andreus - Laatste gedicht 67 Geerten Gossaert - Het brandende wrak 68 Gerrit Komrij - Een gedicht 69 Gerrit Achterberg - Fotografie 70 Patty Scholten - De olifant 71 Leo Vroman - Voor wie dit leest 72 Neeltje Maria Min - Mijn moeder is mijn naam vergeten 73 Eva Gerlach - Lievelingsdieren 74 Gerrit Krol - Roodborstje 75 Ida Gerhardt - Christus als hovenier 76 Co Woudsma - Thuis 77 Herman Gorter - Zie je ik hou van je 78 Judith Herzberg - Een kinderspiegel 79 Harmen Wind - Remedie 80 Marijke Hanegraaf - Stokgooier en lezer 81 M. Vasalis - De idioot in het bad 82 Anneke Reitsma - Schaapscheerderskou 83 A. Roland Holst - De ploeger 84 Hein Walter - Hestia 85 Paul van Ostaijen - Het dorp 86 Herman de Coninck - Voor mekaar 87 Hans Andreus - Liggen in de zon 88 Paul Marijnis - Bij een boeket 89 Lloyd Haft - Naar Psalm 1 90 Chrétien Breukers - Een bericht 91 Gerrit Kouwenaar - zo helder is het werkelijk zelden 92 Leo Herberghs - Psalm 23 93 Harry Mulisch - Dat komt gewoon doordat zijn vader eens 94 Esther Jansma - Raam in de lucht 95 Leo Vroman - Jeldican en het woord 96 Marc Tritsmans - Vermeer 97 Gust Gils - een minnend paar 98 Hans Faverey - Ik sla een hoek om. 99 J. Slauerhoff - Dit eiland 100 Hans Kloos - Panta rhei 101 Anna Enquist - Ineens 102 Constantijn Huygens - Op het overlijden van Tesselschades oudste dochter... 103 Guillaume van der Graft - Brood op de wereld 104 H.A. Gomperts - Côte d'Azur

Verdere verspreiding van afleveringen van de Klassiekers is alleen toegestaan met voorafgaande en uitdrukkelijke toestemming van de auteur(s).