Klassiekers (116)
Een uitgave van Meander
Redactie: Joop Leibbrand

21 januari 2009

Ankie Peypers - Een jonger vrouw

* Een bespreking door Inge Boulonois *


Alle Klassiekers zijn, compleet met poëtisch woordenboek, hier te raadplegen. Zie voor al ons andere literaire aanbod de sites Meander en Meander Magazine.

Vooraf

In de vorige Klassieker werd 'Mirjam' bedeeld met twee strofen (een van vier en een van acht regels), terwijl dat er drie van vier hadden moeten zijn. Excuus aan dichter Patrick Lateur en bespreker Lambert Wierenga. Op de site staat uiteraard inmiddels de juiste versie.



De eerste Klassieker verscheen op 6 juli 2000.
Deze aflevering wordt verzonden aan 2277 abonnees.

Reageren op deze bespreking? Zelf een bijdrage leveren? Vaste medewerker worden? Neem contact op met Meander Klassiekers.
Het e-mailadres is:
Xklassieker@klassiekegedichten.netX (de letters X uit dit adres verwijderen!)

De volgende aflevering verschijnt op 25 februari 2009. Wim Kleisen bespreekt dan Cannes van M. Vasalis uit de bundel De vogel Phoenix (1947).




Een jonger vrouw

In mij is een jonger vrouw dan ik
met lichter ogen en smaller handen.
Zij staat op kleine gespitste voeten
door mijn ogen naar buiten te zien,
zij kijkt naar de dagen, naar licht en naar kleuren,
ziet alles verwonderd, ziet alles heel schoon.
Beiden verlangen we, dat zij kon spreken,
dat zij kon bewegen en leven en breken
de donkere, die om haar woont.


Ankie Peypers (1928-2008)

Uit: Taal en teken, Contact, Amsterdam, 1956





‘Een jonger vrouw’ komt uit Peypers’ derde bundel. Het lyrisch subject onthult hier haar innerlijk, zoals bij veel van haar gedichten. De ik-figuur valt samen met Peypers zelf want dit gedicht staat ook in Letters van een naam (Baarn: De Prom, 1985), haar autobiografie in gedichten. Hierboven hebben we te maken met een poëtische self-disclosure, een tekst die een intieme ervaring verwoordt. In haar innerlijk bevindt zich een andere vrouw die de omringende wereld heel anders ziet en niet alleen dat, die ook graag zou willen leven. Er is sprake van verdeeldheid; binnenkant en buitenkant vormen geen eenheid. De jongere staat op kleine gespitste voeten door de ogen van de ik-figuur naar buiten te kijken. Ook de handen zijn smaller. Haar ogen zijn lichter m.a.w. de blik is minder somber, vooral bewonderend en verwonderend. Lyrisch-subject en innerlijk zelf verlangen beiden dat de laatste kon bewegen en spreken, kortom ten volle kon leven.

‘Een jonger vrouw’ is een vrij en helder geformuleerd vers in taal zonder al te veel franjes. Er spreekt een authentiek, later door vrouwen collectief ervaren gevoel uit. Verschillende metra zijn gebruikt. De eerste zin is trocheïsch waarmee het accent direct op ‘in’, op haar binnenste valt. Bij verdere lectuur aarzel je als lezer enigszins bij het woord ‘zij’ in regel 3, niet wetend of daar wel of niet een heffing op valt. Na het laatste woord van regel 2, ‘handen’, verwacht je een heffing terwijl je vanuit regel 2 als geheel eerder een daling verwacht: regel 3 blijkt metrisch identiek aan regel 2 te zijn. De ik-figuur lijkt daardoor na de snelle, trocheïsche ontboezeming bij haar verdere onthulling ook wat te aarzelen. Regel 4 is anapestisch, 5 en 6 zijn amfibrachisch, 7 en 8 dactylisch. De heffing op ‘beiden’ aan het begin van regel 7 komt na ‘schoon’ in de vorige regel antimetrisch over. Dit markeert de overgang van de eerste persoon enkelvoud naar de eerste persoon meervoud en geeft daar reliëf aan. Binnenste en buitenste verlangen beiden om echt te leven en dat kan natuurlijk alleen als er eenheid is.

De frequentie van parallellismen frappeert. Die zien we in regel 2 (lichter ogen en smaller handen) en in de regels 5 (naar de dagen, naar licht en naar kleuren) en 6 (ziet alles verwonderd, ziet alles heel schoon). Deze stijlfiguur sluit inhoudelijk mooi aan bij de beleefde dichotomie; binnen- en buitenkant leven, ook al ervaren ze de wereld verschillend, evenwijdig aan elkaar. In de regels 7 en 8 valt bovendien de assonerende e op, waardoor de successieve werkwoorden spreken en bewegen uitmonden in de climax leven waarna als anticlimax breken volgt met een toepasselijk enjambement. De slotregel continueert jambisch en iets vertragend bij ‘donkere’ om zich met twee heffingen in de jambe te schikken (welk een symboliek!) en de - taalkundig onnodige - komma in acht te nemen, om aansluitend unheimisch en in mineur te eindigen. Kijken is het enige wat de jongere vrouw doet en kan en dat wordt geaccentueerd door het repeterend gebruik van ‘ogen’, ‘kijken’ en ‘zien’. Zij spreekt zelf niet; er wordt alleen over haar gesproken door het lyrisch-ik. De jongere heeft dus niets te vertellen, niets ‘in te brengen’.

Voor het juiste begrip van 'Een jonger vrouw' is de cultureel-historische context van de jaren vijftig essentieel. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkten mannen bij de krijgsmacht waardoor de hoeveelheid werkende vrouwen explosief was toegenomen. Vrouwen ‘stonden hun mannetje’. De naoorlogse wederopbouw ging samen met herstel van het gezin en de traditionele vrouwenrol. Moederschap werd sterk gestimuleerd. Het werd een fait accompli dat de vrouw thuis ‘achter het aanrecht’ bleef en de man het werkend, de kost verdienend gezinshoofd was. Enkele jaren na de oorlog werkten dan ook maar weinig vrouwen. Het merendeel was economisch afhankelijk van hun echtgenoot en hield zich bezig met de verzorgende en opvoedende taken thuis, passend bij hun ‘gevoelige en zachte aard’. Veel vrouwen ervoeren dat als een knellend keurslijf en misten een eigen raison d’être, een niet aan het gezin ontleende identiteit. Te grote identificatie met de obligate rol ging ten koste van het contact met het eigenlijk zelf en resulteerde in verdeeldheid en zelfvervreemding. De condition féminine riep onvrede op, eerst aarzelend en ondergronds en worstelend met schuldgevoelens, later al meer openlijk. Nogal wat vrouwen kregen psychische en psychosomatische klachten. Het zou in Nederland tot 1967 duren voor Joke Smits artikel Het onbehagen bij de vrouw in De Gids verscheen, het artikel dat aan de wieg stond van de tweede feministische golf.

In ‘Een jonger vrouw’ is de verdeeldheid tussen binnen- en buitenkant geprononceerd aanwezig. Peypers heeft het onvrije en monddode gevoel in originele, poëtische taal gegoten. Voor die verdeeldheid was in het culturele bewustzijn van de vijftiger jaren nog amper plaats. Daarmee maakte zij deel uit van de voorhoede van de tweede feministische golf. Ze schreef, aldus hoogleraar literatuur Universiteit Maastricht Maaike Meijer in de inleiding van Peypers’ verzamelbundel Gedichten 1951-1975 (Amsterdam: Uitgeverij Dekker 1991) bewust en polemisch 'als vrouw' en liet zien hoe de politieke beweging van het feminisme zich kan uitdrukken in beeldende taal zonder dat de poëzie daaronder bezwijkt. Peypers’ vroege werk is literair-historisch belangrijk omdat daarmee in Nederland een poëtische normverandering werd ingezet. Het beeld waarin zich een meer waarachtig ‘ik’ verbergt, werd later een feministische topos.

Een maand na haar tachtigste verjaardag overleed Johanna Annie Peypers (1928-2008), na een korte ziekte. Ze laat een omvangrijk oeuvre na, niet alleen zo’n twintig bundels met dikwijls geëngageerde, feministisch georiënteerde poëzie maar ook vier romans. Haar maatschappelijke betrokkenheid was trouwens veel breder dan het feminisme. Haar bibliografie vindt u hier; het debuut Zeventien, geschreven op zeventienjarige leeftijd, staat daar niet bij.

Ik wil eindigen met het pregnante 'Je tatônne' (Ik tast rond) uit Peypers’ tweede bundel October.

Je tatônne
Je tatônne
En duizend zonnen worden een zon
En duizend zeeën worden een zee
Ik loop langs de paden naar het strand
en streel het leven met mijn hand.

De duizend dagen worden een dag
Mijn duizend levens worden een dood
Dan draagt men mij langs de paden naar zee
J’ai tatônné
J’ai tatônné.

Uit: October, Contact, 1951



Inge Boulonois



Steun Meander en Meander Klassiekers en word ook donateur.

Eerder verschenen:

1M. Vasalis - Aan een boom in het Vondelpark 2J.P. Rawie - Interieur 3Jan Kal - Mont Ventoux 4Jan Emmens - Voor de kade 5M. Vasalis - Streng en aanbiddend 6Simon Vinkenoog - Ver als de horizon ben je 7Gerrit Achterberg - Dryade 8Gerard Reve - Wiegelied 9Paul van Ostaijen - Melopee 10Hanny Michaelis - Het kind 11J.C. Bloem - De nachtegalen 12Gerrit Achterberg - Verzoendag 13Hans Warren - Bekentenis 14E. du Perron - Het kind dat wij waren 15P.C. Boutens - De maan is al boven de seringen 16H. Roland Holst - "Ook ik ben omstreeks 't midden mijner dagen 17H. Roland Holst - De zachte krachten 18W. Elsschot - Bij het doodsbed van een kind 19J.H. Leopold - Staren door het raam 20Han G. Hoekstra - De ceder 21Paul Rodenko - Het beeld 22Anna Blaman - De Spin 23Martinus Nijhoff - Moeder 24Martinus Nijhoff - Impasse 25Rutger Kopland - Die Kunst der Fuge 26Rutger Kopland - Al die mooie beloften 27Ad Zuiderent - Tuinpad 28Jan Hanlo - Oote 29Ida Gerhardt - Alpha en Omega 30Ed Leeflang - De vader van de baby Constantijn, wat hem 31Jacques Hamelink - Grijsaard 32Ed Leeflang - Hoor Prediker. Over de dommen en gevatten 33Ed. Hoornik - Te Middelharnis is een kind verdronken 34Ed. Hoornik - Overgang 35Willem van Toorn - Een kraai bij Siena 36Jan Kuijper - Statica 37Lucebert - vrede 38Lucebert - gedicht 39Hans Andreus - Voor de lieve lezer 40Anthonie Donker - Achterbalcon 41Gerrit Kouwenaar - men moet 42Anneke Brassinga - Roeping 43Jan Arends - drie gedichten 44Jan Eijkelboom - 21 november 1981 45Ria Borkent - Sieraad 46Simon Vestdijk - Het kind 47Jac. van Hattum - Visvangst 48Simon Vestdijk - De overlevende 49Rutger Kopland - Soms bij het zien, bij het zien van een rij 50Leo Vroman - Een boot 51W.F. Hermans - Bewaakte overweg 52H. Marsman - 'Paradise regained' 53Anna Enquist - Typologie van de drenkeling 54Willem Jan Otten - Op zaal 55Hester Knibbe - Vannacht 56J. Slauerhoff - De ontdekker 57J.A. dèr Mouw - 'K BEN Brahman, maar we zitten zonder meid. 58J.A. dèr Mouw - LANG rolt, een bol van klank, de klank van 't schot, 59J.H. Leopold - Regen 60Jan G. Elburg - gelovig soms 61J.C. Bloem - Insomnia 62J.H. Leopold - Saadi 63Anton Korteweg - Wij samen 64Frederik van Eeden - De Waterlelie 65Leo Vroman - Nacht 66Hans Andreus - Laatste gedicht 67Geerten Gossaert - Het brandende wrak 68Gerrit Komrij - Een gedicht 69Gerrit Achterberg - Fotografie 70Patty Scholten - De olifant 71Leo Vroman - Voor wie dit leest 72Neeltje Maria Min - Mijn moeder is mijn naam vergeten 73Eva Gerlach - Lievelingsdieren 74Gerrit Krol - Roodborstje 75Ida Gerhardt - Christus als hovenier 76Co Woudsma - Thuis 77Herman Gorter - Zie je ik hou van je 78Judith Herzberg - Een kinderspiegel 79Harmen Wind - Remedie 80Marijke Hanegraaf - Stokgooier en lezer 81M. Vasalis - De idioot in het bad 82Anneke Reitsma - Schaapscheerderskou 83A. Roland Holst - De ploeger 84Hein Walter - Hestia 85Paul van Ostaijen - Het dorp 86Herman de Coninck - Voor mekaar 87Hans Andreus - Liggen in de zon 88Paul Marijnis - Bij een boeket 89Lloyd Haft - Naar Psalm 1 90Chrétien Breukers - Een bericht 91Gerrit Kouwenaar - zo helder is het werkelijk zelden 92Leo Herberghs - Psalm 23 93Harry Mulisch - Dat komt gewoon doordat zijn vader eens 94Esther Jansma - Raam in de lucht 95Leo Vroman - Jeldican en het woord 96Marc Tritsmans - Vermeer 97Gust Gils - een minnend paar 98Hans Faverey - Ik sla een hoek om. 99J. Slauerhoff - Dit eiland 100Hans Kloos - Panta rhei 101Anna Enquist - Ineens 102Constantijn Huygens - Op het overlijden van Tesselschades oudste dochter... 103Guillaume van der Graft - Brood op de wereld 104H.A. Gomperts - Côte d'Azur 105C.O. Jellema - Aurora borealis 106Rutger Kopland - Enkele andere overwegingen 107Miriam Van hee - reeën 108J. Slauerhoff - Brieven op zee 109Bernd G. Bevers - Het wonder 110Marjoleine de Vos - Het leven in juni 111Guillaume van der Graft - Vogels en vissen 112Gabriël Smit - Omdat wij zijn 113Gerrit Achterberg - Code 114Tonnus Oosterhoff - De moy je m’épouvante 115Patrick Lateur - Mirjam

Verdere verspreiding van afleveringen van de Klassiekers is alleen toegestaan met voorafgaande en uitdrukkelijke toestemming van de auteur(s).

Abonnement nemen of opzeggen? Ga naar aanmelden klassiekers of naar afmelden klassiekers. Adres wijzigen? Eerst afmelden, daarna weer opnieuw aanmelden.