Klassiekers (126)
Een uitgave van Meander
Redactie: Joop Leibbrand

11 november 2009

Martinus Nijhoff - Verwachtingen en haren eenmaal grijs

* Een bespreking door Bettine Siertsema *


Alle Klassiekers zijn, compleet met poëtisch woordenboek, hier te raadplegen. Zie voor al ons andere literaire aanbod de sites Meander en Meander Magazine.

Van de volgende auteurs verschenen inmiddels bijdragen: Wilma van den Akker (3), Inge Boulonois (17), Rutger Cornets de Groot (8), Jeroen Dera (1), Karin Doornik (4), Remko Ekkers (3), Edith de Gilde (7), Pim Heuvel (15), Yves Joris (2), Wim Kleisen (2), Michel Krott (1), Joop Leibbrand (32), Joris Lenstra (6), Allies Ligtvoet (1), Herbert Mouwen (1), Henk Ruijsch (1), Ivan Sacharov (2), Bettine Siertsema (3), Lambert Wierenga (9), Elly Woltjes (9), Rik Wouters (1).

Vooraf

Wilma van den Akker behandelde in de vorige aflevering 'Spade' van Geert van Istendael. Op de hem toegezonden bespreking gaf de dichter deze reactie, die we met zijn toestemming publiceren:

Hartelijk dank voor de analyse van het gedicht 'Spade'. Een paar opmerkingen:
1. Spade is inderdaad vrouwelijk, zie het Woordenboek der Nederlandsche Taal, deel XIV. Het is nu wel de gewoonte om alleen nog het verschil te maken tussen de- en het-woorden, maar dat stuit me tegen de borst. In mijn Brusselse en dus Zuid-Brabantse dialect is het verschil nog altijd duidelijk hoorbaar in het onbepaald lidwoord: een (vr.) spade en niet 'ne, wat voor een mannelijk zelfstandig naamwoord zou staan.
2. Bestaansrecht. Het is maar goed dat in de natuur de democratie niet bestaat, want de ongewervelde dieren onder de grond zijn veruit in de meerderheid. Zolang die onder de grond leven hebben ze recht van bestaan. Als een spade ze aan het licht brengt, sterven ze af, houdt dus hun recht van bestaan op. Maar geen nood, ze worden onmiddellijk vervangen door nieuwe griezelige beestjes.
3. De vorm heb ik zelf een vijftiental jaren geleden uitgevonden. Sindsdien zijn er in drie bundels dergelijke gedichten opgenomen, telkens negen stuks, allemaal over simpele gebruiksvoorwerpen: een theepot, een bloempot, een fiets, een houten lepel, enz. Wat de vorm betreft, het zijn is zekere zin bondige sonnetten. Ik ben zeer gesteld op sonnetten, maar voor deze voorwserpen zijn ze te lang en ook te zeer beladen met traditie. Dus: niet acht regels, witregel, en zes regels, maar vijf, witregel, drie. Vrij strak rijmschema: a (b) a (b) a (a) cc, waar de letters tussen haakjes staan voor halfrijmen. Ik volg het niet altijd helemaal, maar toch heel vaak. Soms komen er nog binnenrijmen bij. De laatste twee regels zijn belangrijk omdat ze de geslotenheid van dergelijke voorwerpen aangeven. Ze doen het ding als het ware dicht met een dubbel slot. Mij gaat het erom de onvermoede complexiteit van die dingen te benaderen. Ten tweede gaat het mij om de duurzaamheid. De meeste van die dingen gaan al eeuwen mee. Dat is natuurlijk onduldbaar in ons economisch bestel. Maar op dat punt dwaalt onze economie. Alleen duurzaamheid kan de menselijke soort redden. In één gedicht (Thonetstoel nr. 14) staat het zo: Een stoel moet langer leven dan een boom. Zo niet gaan we allemaal eraan. Die gedichten zijn in onze tijd dus subversief.

Nu ligt er weer een dozijn of zo van dergelijke gedichten klaar. Misschien voor een bundel volgend jaar, we zullen wel zien.



De eerste Klassieker verscheen op 6 juli 2000.
Deze aflevering wordt verzonden aan 2420 abonnees.

Reageren op deze bespreking? Zelf een bijdrage leveren? Vaste medewerker worden? Neem contact op met Meander Klassiekers.
Het e-mailadres is:
Xklassieker@klassiekegedichten.netX (de letters X uit dit adres verwijderen!)

De volgende aflevering verschijnt op 16 december 2009. Jeroen Dera bespreekt dan Het onderliggende het zich tonende van Mustafa Stitou, een gedicht uit de cyclus 'De schil waarop wij leven' uit de bundel Varkensroze ansichten (2003).




III

Verwachtingen en haren eenmaal grijs
zijn niet als nevelen van 't hoofd te vagen,
mijmert de trambestuurder, bij de slagen
der ruitenwissers, mogelijkerwijs.

De eerste rit is altijd weer een reis.
Full speed. Hij ziet bij 't zingen van de wagen
oude, onvergetelijke winterdagen
als niemand voor hem uit was op het ijs.

De stad slaapt nog. Zo ver men zien kan zijn
rolluiken voor de winkels neergelaten.
De draad hangt drup'lend door de lege straat.

Verstoot de woonsteden, o God, en laat
de kalveren weer weiden in woestijn.
Twist met ons, twist met ons, twist niet met mate.


Martinus Nijhoff (1894 - 1953)

Uit: Verzamelde Gedichten, afdeling 'Verspreide gedichten', Bert Bakker, Den Haag, 4de dr. 1974
Oorsponkelijk in De Gids 1936, IV p. 19.



Het sonnet over de trambestuurder is het derde in de reeks van acht sonnetten ‘Voor dag en dauw’, die Martinus Nijhoff schreef in reactie op het boek In de schaduwen van morgen van de historicus Johan Huizinga. Nijhoff liet de reeks voorafgaan door een open brief aan Huizinga, in proza, waarin hij stelt dat hij de titel van diens boek aanvankelijk had geïnterpreteerd als het donker dat aan de dageraad voorafgaat, terwijl hij na lezing begreep dat het gaat om het duister van de toekomst. Hij heeft zich tot zijn acht sonnetten echter laten inspireren door de eerste betekenis. Het boek van Huizinga gaat over de maatschappelijke crisis van zijn tijd, die van veel diepere aard is dan alleen de economische malaise van de jaren dertig. Huizinga neemt een diepe crisis in de cultuur waar, ongeveer in de trant van Oswald Spenglers beroemde boek Der Untergang des Abendlandes. Nijhoff schrijft in de open brief dat inderdaad de oude zekerheden zijn ingestort, dat pessimisme een luxe is geworden en dat alleen de daad kan redden. ‘Maar welke daad? Niemand ziet helder. Wij leven in het donker van “voor dag en dauw”.’ In zijn gedichten heeft hij ‘acht menselijke omtrekken getracht te schetsen, zoals zij zich in de morgenschemering gedragen.’

Anders dan in de eerste twee sonnetten gaat het in het hier besproken derde gedicht niet om een toekomstdroom maar om een jeugdherinnering die een wenkend perspectief vormt. De eerste tramrit door de nog stille stad doet de bestuurder denken aan de solitaire schaatstochten die hij vroeger maakte.
In het eerste kwatrijn mijmert de bestuurder dat zowel zijn grijze haren als de verwachtingen die hij heeft, of ooit had, niet zomaar uitgewist kunnen worden, zoals de ruitenwissers de regendruppels van de voorruit wissen. Het laatste woord ‘mogelijkerwijs’ is dubbelzinnig: het kan zijn dat de verteller in twijfel trekt of wat hij zojuist vertelde wel echt zo is, of dit dus echt de inhoud van de mijmerij van de trambestuurder is. Het kan ook een soort kwalificatie zijn van die mijmerij: de trambestuurder mijmert bij wijze van mogelijkheid of hij zijn verwachtingen en zijn grijze haren achter zich zou kunnen laten. Het ‘mogelijkerwijs’ als laatste woord van de strofe sluit ook rechtstreeks aan op het eerste woord, ‘Verwachtingen’. De hele eerste strofe staat zo letterlijk in het kader van mogelijkheden. Tussen ‘verwachtingen’ en de grijs geworden haren lijkt een tegenstelling te bestaan. Verwachtingen zijn immers toekomstgericht, terwijl grijze haren staan voor de ouderdom en zo juist een teken zijn van een nauwelijks nog aanwezige, in elk geval slechts zeer beperkte toekomst. Maar het is goed mogelijk de achtergestelde bepaling ‘eenmaal grijs’ op zowel de haren als de verwachtingen te laten slaan. De verwachtingen zijn grijs geworden, verstoft, niet meer actueel.

Al legt het gedicht het verband niet expliciet, het is goed voorstelbaar dat de slagen van de ruitenwissers met hun regelmatige ritme, de herinnering oproepen aan de wintertocht op het ijs met de regelmatige slagen van de schaatsen, met hun min of meer overeenkomstige geluid. Er bestaat zowel overeenkomst als contrast tussen de heerlijke herinnering en de stille straten van de stad. De overeenkomst is de leegte, en het feit dat de bestuurder er als eerste is: niemand was voor hem uit op het ijs, een bepaling die locaal is, maar tegelijk een temporele betekenis heeft. Beide situaties delen ook een zekere avontuurlijkheid. De rijmklank verbindt het avontuurlijke van de eerst rit met dat van de schaatstocht (r. 5 reis en r. 8 ijs). De slagen van de ruitenwisser vinden hun parallel in de slagen van de schaatsen van vroeger. Het ‘Full speed’, dat in eerste instantie waarschijnlijk ingegeven is door de woorden in gietijzeren letters die bij de snelheidshendel van oude trams te lezen staan, kan ook op de schaatstocht betrokken worden.

Maar er bestaat ook een contrast tussen die positieve herinnering en de doodse straten in de druilerige stad, een contrast tussen het tweede kwatrijn en het eerste terzet, de klassieke plaats voor de wending in een sonnet. Ondanks dat contrast komt het laatste terzet toch als een verrassing: met woorden uit Jesaja wordt God gevraagd de woonsteden, ook de stad van de tramrit dus, te verstoten, zodat die tot woestenij zullen worden. Nijhoff speelt hier met Jesaja 27: 8-10, zonder die tekst rechtstreeks te citeren. Die tekst luidt, in de Statenvertaling, die immers de gangbare was in de tijd dat Nijhoff deze sonnetten schreef:

Met mate hebt Gij met hem (=Israël, BS) getwist, wanneer Gij hem wegstiet; (…) Want de vaste stad zal eenzaam, de woonstede zal verstooten en verlaten worden gelijk eene woestijn; daar zullen de kalveren weiden, en daar zullen zij nederliggen en zullen hare takken verslinden.

De context is dat Israël vergeleken wordt met een wijngaard, door God geplant en van onkruid ontdaan. Hij rekent af zowel met de afgodendienaars binnen Israël als met de vijanden van buiten. Nijhoff werkt de aankondiging van onheil om tot een bede, en verandert het met mate twisten tot een juist niet met mate twisten. Een belangrijke afwijking in het metrum doet zich voor in de laatste regel, die met twee dactylen begint. Die maken een gedragen indruk, waarmee het andere taalregister nog extra sterk naar voren wordt gehaald. Ook wordt zo het accent op ‘twist’ nog versterkt, in overeenstemming met de toevoeging ‘twist niet met mate’.

Degene die de bede doet, lijkt de trambestuurder te zijn, maar dat wordt niet door het gedicht dwingend opgelegd. De mogelijkheid blijft open dat het de verteller is van wie die Jesaja-tekst afkomstig is. Ook als we veronderstellen dat de bestuurder een afkeer van zijn werk en de regenachtige dag heeft, nu hij zich de genoegens van de schaatstocht uit zijn jeugd voor de geest haalt – en de positieve toonzetting van het tweede kwatrijn pleit daartegen, met de eerste rit als een reis, full speed, en het zingen van de wagen – zou het afsmeken van de verwoesting van de stad nog een onverwacht heftige reactie zijn. Hij lijkt ook in schril contrast te staan met Nijhoffs visie die hij in de lezing ‘Over eigen werk’ (Verzameld werk, deel 2*, Kritisch, verhalend en nagelaten proza. Amsterdam 1961, p. 1150-1174) uitsprak, dat het werkelijke leven zich afspeelt ‘in de kantoren, de fabrieken, de ziekenhuizen, de cafés, de stations, in alle plaatsen, waar massa’s mensen bijeen waren’, in de stad kortom. De bede hoeft echter niet uit louter negatieve gevoelens voort te komen: het twisten kan ook opgevat worden als iets dat leidt tot een noodzakelijke loutering. De woestijn is dan een beeld van het afrekenen met het oude (dat hij in de open brief noemt), van de loutering zonder welke geen nieuw begin mogelijk is. Deze betekenis van de woestijnmetafoor is in overeenstemming met de manier waarop die in de Bijbel functioneert.

Op een onopvallende manier neemt Nijhoff hier kritisch stelling tegenover Huizinga’s nogal elitaire visie: niet, of niet alleen, van een intellectuele bovenklasse is heil en een wending ten goede te verwachten, ook gewone kleine mensen kunnen in hun dagelijks werk meebouwen aan een nieuwe toekomst. Behalve de trambestuurder is de werkster in het zesde sonnet van de reeks daar een overtuigend voorbeeld van.


Bettine Siertsema



Steun Meander en Meander Klassiekers en word ook donateur.

Eerder verschenen:

1M. Vasalis - Aan een boom in het Vondelpark 2J.P. Rawie - Interieur 3Jan Kal - Mont Ventoux 4Jan Emmens - Voor de kade 5M. Vasalis - Streng en aanbiddend 6Simon Vinkenoog - Ver als de horizon ben je 7Gerrit Achterberg - Dryade 8Gerard Reve - Wiegelied 9Paul van Ostaijen - Melopee 10Hanny Michaelis - Het kind 11J.C. Bloem - De nachtegalen 12Gerrit Achterberg - Verzoendag 13Hans Warren - Bekentenis 14E. du Perron - Het kind dat wij waren 15P.C. Boutens - De maan is al boven de seringen 16H. Roland Holst - "Ook ik ben omstreeks 't midden mijner dagen 17H. Roland Holst - De zachte krachten 18W. Elsschot - Bij het doodsbed van een kind 19J.H. Leopold - Staren door het raam 20Han G. Hoekstra - De ceder 21Paul Rodenko - Het beeld 22Anna Blaman - De Spin 23Martinus Nijhoff - Moeder 24Martinus Nijhoff - Impasse 25Rutger Kopland - Die Kunst der Fuge 26Rutger Kopland - Al die mooie beloften 27Ad Zuiderent - Tuinpad 28Jan Hanlo - Oote 29Ida Gerhardt - Alpha en Omega 30Ed Leeflang - De vader van de baby Constantijn, wat hem 31Jacques Hamelink - Grijsaard 32Ed Leeflang - Hoor Prediker. Over de dommen en gevatten 33Ed. Hoornik - Te Middelharnis is een kind verdronken 34Ed. Hoornik - Overgang 35Willem van Toorn - Een kraai bij Siena 36Jan Kuijper - Statica 37Lucebert - vrede 38Lucebert - gedicht 39Hans Andreus - Voor de lieve lezer 40Anthonie Donker - Achterbalcon 41Gerrit Kouwenaar - men moet 42Anneke Brassinga - Roeping 43Jan Arends - drie gedichten 44Jan Eijkelboom - 21 november 1981 45Ria Borkent - Sieraad 46Simon Vestdijk - Het kind 47Jac. van Hattum - Visvangst 48Simon Vestdijk - De overlevende 49Rutger Kopland - Soms bij het zien, bij het zien van een rij 50Leo Vroman - Een boot 51W.F. Hermans - Bewaakte overweg 52H. Marsman - 'Paradise regained' 53Anna Enquist - Typologie van de drenkeling 54Willem Jan Otten - Op zaal 55Hester Knibbe - Vannacht 56J. Slauerhoff - De ontdekker 57J.A. dèr Mouw - 'K BEN Brahman, maar we zitten zonder meid. 58J.A. dèr Mouw - LANG rolt, een bol van klank, de klank van 't schot, 59J.H. Leopold - Regen 60Jan G. Elburg - gelovig soms 61J.C. Bloem - Insomnia 62J.H. Leopold - Saadi 63Anton Korteweg - Wij samen 64Frederik van Eeden - De Waterlelie 65Leo Vroman - Nacht 66Hans Andreus - Laatste gedicht 67Geerten Gossaert - Het brandende wrak 68Gerrit Komrij - Een gedicht 69Gerrit Achterberg - Fotografie 70Patty Scholten - De olifant 71Leo Vroman - Voor wie dit leest 72Neeltje Maria Min - Mijn moeder is mijn naam vergeten 73Eva Gerlach - Lievelingsdieren 74Gerrit Krol - Roodborstje 75Ida Gerhardt - Christus als hovenier 76Co Woudsma - Thuis 77Herman Gorter - Zie je ik hou van je 78Judith Herzberg - Een kinderspiegel 79Harmen Wind - Remedie 80Marijke Hanegraaf - Stokgooier en lezer 81M. Vasalis - De idioot in het bad 82Anneke Reitsma - Schaapscheerderskou 83A. Roland Holst - De ploeger 84Hein Walter - Hestia 85Paul van Ostaijen - Het dorp 86Herman de Coninck - Voor mekaar 87Hans Andreus - Liggen in de zon 88Paul Marijnis - Bij een boeket 89Lloyd Haft - Naar Psalm 1 90Chrétien Breukers - Een bericht 91Gerrit Kouwenaar - zo helder is het werkelijk zelden 92Leo Herberghs - Psalm 23 93Harry Mulisch - Dat komt gewoon doordat zijn vader eens 94Esther Jansma - Raam in de lucht 95Leo Vroman - Jeldican en het woord 96Marc Tritsmans - Vermeer 97Gust Gils - een minnend paar 98Hans Faverey - Ik sla een hoek om. 99J. Slauerhoff - Dit eiland 100Hans Kloos - Panta rhei 101Anna Enquist - Ineens 102Constantijn Huygens - Op het overlijden van Tesselschades oudste dochter... 103Guillaume van der Graft - Brood op de wereld 104H.A. Gomperts - Côte d'Azur 105C.O. Jellema - Aurora borealis 106Rutger Kopland - Enkele andere overwegingen 107Miriam Van hee - reeën 108J. Slauerhoff - Brieven op zee 109Bernd G. Bevers - Het wonder 110Marjoleine de Vos - Het leven in juni 111Guillaume van der Graft - Vogels en vissen 112Gabriël Smit - Omdat wij zijn 113Gerrit Achterberg - Code 114Tonnus Oosterhoff - De moy je m’épouvante 115Patrick Lateur - Mirjam 116Ankie Peypers - Een jonger vrouw 117M. Vasalis - Cannes 118J. Slauerhoff - De Zonnesteek 119Hans Andreus - Mol 120Kester Freriks - Sprookje 121Hester Knibbe - Psalm 4631 122Simon Vestdijk - Zelfkant 123Martinus Nijhoff - De moeder de vrouw 124Michaël Zeeman - Halverwege, de liefde 125Geert van Istendael - Spade

Verdere verspreiding van afleveringen van de Klassiekers is alleen toegestaan met voorafgaande en uitdrukkelijke toestemming van de auteur(s).

Abonnement nemen of opzeggen? Ga naar aanmelden klassiekers of naar afmelden klassiekers. Adres wijzigen? Eerst afmelden, daarna weer opnieuw aanmelden.