Klassiekers (155)
Een uitgave van Meander
Redactie: Joop Leibbrand

18 april 2012

Ida Gerhardt - Sappho

Een bespreking door Karin Doornik


Alle Klassiekers zijn compleet met poëtisch woordenboek hier te raadplegen. Zie voor al ons andere literaire aanbod de sites Meander en Meander Magazine.

Van de volgende auteurs verschenen inmiddels bijdragen: Wilma van den Akker (6), Inge Boulonois (20), Rutger Cornets de Groot (8), Jeroen Dera (3), Karin Doornik (6), Remko Ekkers (3), Edith de Gilde (7), Pim Heuvel (15), Paul de Jong (1), Yves Joris (2), Wim Kleisen (7), Michel Krott (1), Joop Leibbrand (32), Joris Lenstra (8), Allies Ligtvoet (1), Herbert Mouwen (2), Henk Ruijsch (1), Ivan Sacharov (5), Bettine Siertsema (4), Lambert Wierenga (12), Elly Woltjes (9), Rik Wouters (4).

Vooraf

In de vorige aflevering besprak Ivan Sacharov 'Hulshorst' van Gerrit Achterberg. Opvallend veel lezers spraken er hun waardering over uit. Ton Delemarre liet weten: "Even een korte reactie op de fraaie en diepzinnige bespreking van 'Hulshorst' in Meander classics. Ik meen mij te herinneren (maar het is zo lang geleden, dus een lapsus memoriae is niet uitgesloten) dat ik bij station Hulshorst een groot vervallen  ijzeren hek zag met krulletters; op dat 'vergeten ijzer' had best 'uw naam' kunnen staan. En voorts dacht ik bij dat 'waaien' aan Adriaan Roland Holst. Het is bekend dat die mede door zijn redacteurschap van De Gids invloed had op Achterberg, hem ook van raadgevingen voorzag."

Hopelijk wordt Karin Doorniks analyse van Ida Gerhardts 'Sappho' evenzeer op prijs gesteld. Het is het derde gedicht van Gerhardt in deze serie; eerder werden 'Α en Ω' (Sonnetten van een leraar, 1951) en 'Christus als hovenier' (De hovenier, 1961) besproken.
Graag wijzen wij op de website gewijd aan het werk en leven van Ida Gerhardt, met een concordantie op haar complete oeuvre.



De eerste Klassieker verscheen op 6 juli 2000.
Deze aflevering wordt verzonden aan 2900 abonnees.

Reageren op deze bespreking? Zelf een bijdrage leveren?
Neem contact op met Meander Klassiekers.

Het e-mailadres is:
Xklassieker@klassiekegedichten.netX (de letters X uit dit adres verwijderen!)

De volgende aflevering verschijnt op 16 mei 2012. Bettine Siertsema bespreekt dan Mevrouw Despina knielt niet van Marjoleine de Vos, uit de bundel Zeehond graag (2000).


(advertentie)
Literatuurforum.nl - Discussies over literatuur


Sappho

Nňg staat haar voetstap in het gouden zand
en in de purp'ren branding wordt gesproken
met hŕre stem - hel, in de val gebroken -
de donk're omslag ruisend langs het strand.

Zij ging de zware gang: van het praegnant
begin, de vlam van drift ontstoken,
tot strenge en kuise arbeid en beloken
beluist'ren van een goddelijk verband.

Dit maakt ons ademloos bij haar geluid
wanneer het stijgt, of donker zingt en klaagt;
het leven zelve beeft in deze toon.

Zoals de zee, die om dit eiland sluit,
verlangens oerzang naar de kusten draagt. -
Er is geen scheiding in hun beider schoon.


Ida Gerhardt (1905-1997)

Uit: Verzamelde gedichten, Atheneum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 5e druk 1992.



Ik las jaren geleden voor het eerst de vertaalde fragmenten van Sappho’s gedichten en herinner me nog dat moment van euforie. Hoe is het mogelijk dat een dichteres die meer dan 2600 jaar geleden leefde, zo direct tot mij sprak? Had ik eenzelfde ervaring als Ida Gerhardt misschien ooit gehad moet hebben bij haar kennismaking met deze dichteres?
Gerhardts bewondering is duidelijk te lezen in haar gedicht 'Sappho', dat oorspronkelijk verscheen in de bundel Het Veerhuis (N.V. Uitg. v.h. C. A. Mees, Santpoort, 1945). Het is niet het enige gedicht dat aan haar gewijd is of waarin zij voorkomt. In Gerhardts oeuvre vinden wij in De Hovenier het gelijknamige gedicht 'Sappho' en in haar laatste bundel De Adelaarsvarens staat', naast een verwijzing in een ander gedicht, 'Tot Sappho': 'Kostbaar is mij alles van u;/ ik nader het niet dan met schroom.
Sappho wordt verder genoemd in 'Fragment'' uit De Ravenveer: 'Sappho, de ondoorgrondelijke naam' en in Twee uur: de klokken antwoordden elkaar, waarin ze duidelijk van haar bewondering getuigt:

Ik dacht aan de verrukkingen van mijn jeugd,
aan dichters die mij brood en beker zijn:
zanger der zangers die Homerus heet,
en zij, als sterren aan het firmament,
Sappho, Alcaeus, Alcman, Pindarus,
wier strofen zelve sterrenstelsels zijn,
stralend in hun gestrenge samenhang.

En verder komen we nog een aantal keren de aanduiding 'Sapphisch' tegen, ook nog in een aantekening bij het Sapphogedicht in De Hovenier, waarin zij noteert: 'Dit vers heeft, evenals het volgende, de Sapphische strofevorm. De Griekse dichteres Sappho leefde ±600 v. Chr.'

Dat Sappho’s poëzie nog steeds zoveel mensen aanspreekt, kan voor een deel verklaard worden uit het fragmentarische karakter van wat er overgebleven is van haar werk, waardoor we deze poëzie in weerwil van haar oorsprong bijna lezen als 'vrije' verzen. Slechts één gedicht is in zijn geheel bewaard gebleven, een hymne aan Afrodite. De rest van haar werk bestaat uit flarden van gedichten, het is ‘verminkte’ poëzie. Anno 2012 worden wij, lezers, door deze fragmenten in de gedichten getrokken, juist door de woorden die er niet staan, want er wordt daardoor een beroep gedaan op ons voorstellingsvermogen. Het is wat J.H. Leopold de ‘rijkdom van het onvoltooide’ noemde.

Er zijn veel voor de hand liggende redenen waarom Ida Gerhardt een bewonderaarster was van Sappho. Gerhardt was dichteres en docente klassieke talen. In haar poëtica namen klassieke elementen, naast Bijbelse motieven en het dichterschap zelf, een belangrijke plaats in. Er is misschien nog een reden. Sappho deelde haar leven met vriendinnen, mogelijk leerlingen of mede-dienaressen aan de cultus ter ere van Afrodite. Ida Gerhardt woonde samen met haar levensgezellin Marie van der Zeyde, letterkundige en vertaalster. Dit duidt op een mogelijk lesbische geaardheid, die zich bij beide vrouwen echter op indirecte wijze uitte. Vrouwelijke homoseksualiteit zal wel voor eeuwig verbonden blijven aan Sappho en het eiland Lesbos, net zoals Sappho nog altijd ‘lelijk, klein en donker’ genoemd wordt.

STROFE 1
Zonder moeite kunnen we ons wanen op Lesbos, het Griekse eiland, maar het schijnt dat Gerhardt geďnspireerd werd door langs het strand van een Hollands Waddeneiland (Terschelling?) te lopen. Het gouden zand in regel 1 lijkt voor de hand liggend vanwege de kleur: goudgeel. Toch lijkt me hier nog een andere interpretatie op zijn plaats. Sappho gebruikt het begrip goud in verschillende gedichten.
(Ik gebruik voor de voorbeelden de uitgave 'Sappho van Lesbos: Eros ontwortelt mijn hart' van Aart R.P. Wildeboer en Pierre J. Suasso de Lima de Prado; Anthos, Baarn, 2e druk 1991.)

Goud is een godenkind
wormen noch motten
tasten het aan

Goud
overmeestert zelfs
het hart van de sterkste

en
De Gouden Muzen
gaven mij
ware rijkdom
dood
zal ik niet vergeten worden

Zij hebben mij geëerd
door het geheim
van hun kunst
met mij te delen

Dit verwijst duidelijk naar de onsterfelijkheid van Sappho’s poëzie, dat haar voetstappen nu nog in het zand staan.

Waarom kleurt Gerhardt in regel 2 de branding purper? Het ligt voor de hand er een verwijzing in te zien naar een zonsondergang. Sappho gebruikt echter het woord purper ook diverse malen, zoals in deze voorbeelden: 'Eros/ neerdalend/ uit de hemel/ droeg een/ purperen/ soldatenmantel' en 'De plooien van een/ purperen sjaal/ strelen je wangen'

Het is interessant om je af te vragen of Gerhardt heel bewust deze kleur heeft gekozen, of dat zij zodanig beďnvloed is door de klassieken in ’t algemeen en Sappho in het bijzonder dat een woord als purper tot haar woordenschat is gaan behoren. Purperen branding kan ook letterlijk genomen worden als de rode gloed van de diverse verbrandingen van Sappho’s werk in 380, 391 en1073 na Christus.

In regel 3 horen we 'háre stem – hel, in de val gebroken - ', hel hier in de betekenis van ‘doordringen van toon, helder klinkend’, contrasterend met de ‘donk’re omslag’ na de val. De 'val' duidt ook hier waarschijnlijk weer op de diverse verbrandingen en ‘gebroken’ op de fragmenten die nog over zijn van Sappho’s werk.

STROFE 2
In deze regels lijkt Gerhardt zich geheel met Sappho te identificeren. In regel 1 en 2: 'zij ging de zware gang, van het praegnant / begin, de vlam van drift ontstoken' schetst zij de grote toewijding van Sappho aan haar werk tot het einde toe, een toewijding die zijzelf ook altijd heeft getoond in haar gedichten. Het 'praegnant begin' associeerde ik aanvankelijk met de vermoedelijke zwangerschap van Sappho, die in een van haar gedichten schrijft 'Ik heb een dochtertje Kleďs, een gouden bloem gelijk'. Maar misschien moeten we het opvatten als ‘in beknopte vorm veel inhoudend, scherp geformuleerd’. De ‘vlam van drift’ duidt dan op de liefdeslyriek.
In regel 3 en 4 beschrijft Gerhardt haar in haar ‘strenge en kuise’ arbeid. Hier verwijs ik graag naar het gedicht 'Zelfportret' uit de bundel Vijf vuurstenen uit 1979, waarin Gerhardt haar levenslange toewijding aan de poëzie zo prachtig verwoordde:'Oud ben ik en verweerd./ Ik tel mijn jaren niet./ [...] Ik tel mijn moeiten niet./Arktisch welhaast de tucht/ waarvan geen wereld weet:/ ballingschap tot het vers’.
Het 'kuise' zou kunnen duiden op een leven zonder seksuele betrekkingen, iets wat me bij Sappho niet waarschijnlijk lijkt, maar wellicht bij Gerhardt wel van toepassing was. Het ‘goddelijk verband’ verwijst naar de erediensten voor Aphrodite en de verschijning van Hermes die ze in haar gedichten beschrijft.

STROFE 3
Deze regels beschrijven de lyriek in Sappho’s poëzie, en wel zodanig dat haar ‘geluid’ nu nog steeds te horen is. Gerhardt maakt hier duidelijk hoe dicht Sappho bij de hedendaagse lezer staat. Gerhardt gebruikt de onvoltooid tegenwoordige tijd:’ dit maakt ons ademloos.’ Door het woord ‘ons’ te gebruiken maakt ze de relatie tussen Sappho en het lezerspubliek van onze tijd voelbaar. In deze strofe gaat ze nader in op de accentuering in regel 3 van strofe 1: ‘háre stem’.

STROFE 4
Gerhardt gebruikt hier motieven die ook in Sappho’s gedichten voorkomen. In het gedicht 'Atthis' lezen we de volgende regels:


zij wandelt doelloos
denkend aan haar geliefde Atthis
Verlangen pijnigt haar begerig hart
zij schreeuwt: Kom hierheen

en wat zij roept weten wij
maar al te goed
jij en ik

want de fluisterende nacht
herhaalt die kreet
over de glanzende zee
die ons scheidt

Gerhardt:
Zoals de zee, die om dit eiland sluit,
verlangens oerzang naar de kusten draagt. –
Er is geen scheiding in hun beider schoon.

De stem van Sappho spoelt aan op het strand, het is de zee die ons haar liederen brengt, een oerzang die al 26 eeuwen de lezer bereikt.




Karin Doornik



Steun Meander en Meander Klassiekers en word ook donateur.

Eerder verschenen:

1M. Vasalis - Aan een boom in het Vondelpark 2J.P. Rawie - Interieur 3Jan Kal - Mont Ventoux 4Jan Emmens - Voor de kade 5M. Vasalis - Streng en aanbiddend 6Simon Vinkenoog - Ver als de horizon ben je 7Gerrit Achterberg - Dryade 8Gerard Reve - Wiegelied 9Paul van Ostaijen - Melopee 10Hanny Michaelis - Het kind 11J.C. Bloem - De nachtegalen 12Gerrit Achterberg - Verzoendag 13Hans Warren - Bekentenis 14E. du Perron - Het kind dat wij waren 15P.C. Boutens - De maan is al boven de seringen 16H. Roland Holst - "Ook ik ben omstreeks 't midden mijner dagen 17H. Roland Holst - De zachte krachten 18W. Elsschot - Bij het doodsbed van een kind 19J.H. Leopold - Staren door het raam 20Han G. Hoekstra - De ceder 21Paul Rodenko - Het beeld 22Anna Blaman - De Spin 23Martinus Nijhoff - Moeder 24Martinus Nijhoff - Impasse 25Rutger Kopland - Die Kunst der Fuge 26Rutger Kopland - Al die mooie beloften 27Ad Zuiderent - Tuinpad 28Jan Hanlo - Oote 29Ida Gerhardt - Alpha en Omega 30Ed Leeflang - De vader van de baby Constantijn, wat hem 31Jacques Hamelink - Grijsaard 32Ed Leeflang - Hoor Prediker. Over de dommen en gevatten 33Ed. Hoornik - Te Middelharnis is een kind verdronken 34Ed. Hoornik - Overgang 35Willem van Toorn - Een kraai bij Siena 36Jan Kuijper - Statica 37Lucebert - vrede 38Lucebert - gedicht 39Hans Andreus - Voor de lieve lezer 40Anthonie Donker - Achterbalcon 41Gerrit Kouwenaar - men moet 42Anneke Brassinga - Roeping 43Jan Arends - drie gedichten 44Jan Eijkelboom - 21 november 1981 45Ria Borkent - Sieraad 46Simon Vestdijk - Het kind 47Jac. van Hattum - Visvangst 48Simon Vestdijk - De overlevende 49Rutger Kopland - Soms bij het zien, bij het zien van een rij 50Leo Vroman - Een boot 51W.F. Hermans - Bewaakte overweg 52H. Marsman - 'Paradise regained' 53Anna Enquist - Typologie van de drenkeling 54Willem Jan Otten - Op zaal 55Hester Knibbe - Vannacht 56J. Slauerhoff - De ontdekker 57J.A. dčr Mouw - 'K BEN Brahman, maar we zitten zonder meid. 58J.A. dčr Mouw - LANG rolt, een bol van klank, de klank van 't schot, 59J.H. Leopold - Regen 60Jan G. Elburg - gelovig soms 61J.C. Bloem - Insomnia 62J.H. Leopold - Saadi 63Anton Korteweg - Wij samen 64Frederik van Eeden - De Waterlelie 65Leo Vroman - Nacht 66Hans Andreus - Laatste gedicht 67Geerten Gossaert - Het brandende wrak 68Gerrit Komrij - Een gedicht 69Gerrit Achterberg - Fotografie 70Patty Scholten - De olifant 71Leo Vroman - Voor wie dit leest 72Neeltje Maria Min - Mijn moeder is mijn naam vergeten 73Eva Gerlach - Lievelingsdieren 74Gerrit Krol - Roodborstje 75Ida Gerhardt - Christus als hovenier 76Co Woudsma - Thuis 77Herman Gorter - Zie je ik hou van je 78Judith Herzberg - Een kinderspiegel 79Harmen Wind - Remedie 80Marijke Hanegraaf - Stokgooier en lezer 81M. Vasalis - De idioot in het bad 82Anneke Reitsma - Schaapscheerderskou 83A. Roland Holst - De ploeger 84Hein Walter - Hestia 85Paul van Ostaijen - Het dorp 86Herman de Coninck - Voor mekaar 87Hans Andreus - Liggen in de zon 88Paul Marijnis - Bij een boeket 89Lloyd Haft - Naar Psalm 1 90Chrétien Breukers - Een bericht 91Gerrit Kouwenaar - zo helder is het werkelijk zelden 92Leo Herberghs - Psalm 23 93Harry Mulisch - Dat komt gewoon doordat zijn vader eens 94Esther Jansma - Raam in de lucht 95Leo Vroman - Jeldican en het woord 96Marc Tritsmans - Vermeer 97Gust Gils - een minnend paar 98Hans Faverey - Ik sla een hoek om. 99J. Slauerhoff - Dit eiland 100Hans Kloos - Panta rhei 101Anna Enquist - Ineens 102Constantijn Huygens - Op het overlijden van Tesselschades oudste dochter... 103Guillaume van der Graft - Brood op de wereld 104H.A. Gomperts - Côte d'Azur 105C.O. Jellema - Aurora borealis 106Rutger Kopland - Enkele andere overwegingen 107Miriam Van hee - reeën 108J. Slauerhoff - Brieven op zee 109Bernd G. Bevers - Het wonder 110Marjoleine de Vos - Het leven in juni 111Guillaume van der Graft - Vogels en vissen 112Gabriël Smit - Omdat wij zijn 113Gerrit Achterberg - Code 114Tonnus Oosterhoff - De moy je m’épouvante 115Patrick Lateur - Mirjam 116Ankie Peypers - Een jonger vrouw 117M. Vasalis - Cannes 118J. Slauerhoff - De Zonnesteek 119Hans Andreus - Mol 120Kester Freriks - Sprookje 121Hester Knibbe - Psalm 4631 122Simon Vestdijk - Zelfkant 123Martinus Nijhoff - De moeder de vrouw 124Michaël Zeeman - Halverwege, de liefde 125Geert van Istendael - Spade 126Martinus Nijhoff - Verwachtingen en haren eenmaal grijs 127Mustafa Stitou - Het onderliggende het zich tonende 128Ellen Warmond - Changement de décor 129Paul van Ostaijen - Avondgeluiden 130Mark Boog - Geluk 131Jane Leusink - Geen spaak 132Floor Buschenhenke - Magnetic resonance imaging scanner 133Hendrik de Vries - Mijn broer 134P.N. van Eyck - Brent Bridge 135Gerrit Kouwenaar - toen wij nog jong waren 136Victor Vroomkoning - Uur U 137Willem van Toorn - Eiland 138Gerrit Achterberg - Het meisje en de trom 139Andries Dhoeve - Landwaarts aan zee 140Lucebert - twee handjes 141Marnix Gijsen - De krantenvrouw 142Jacques Hamelink - Krijgslist van La Pucelle 143Judith Herzberg - Mozes 144Jules Deelder - Nationaal gedicht 145 Piet Paaltjens - Het monster 146 H. Marsman - De boot van Dionysos XVII 147 Henk van Loenen - Onder de sterren 148 Hans Faverey - Het sneeuwt 149 Guy van Hoof - Bestand 150 Herman de Coninck - Je truitjes en je witte en rode 151 Hans Andreus - Het lied van het morgenlicht 152 Paul Snoek - Waarom ik zilver smelt in mijn gedichten 153 Leo Vroman - Vrede 154 Gerrit Achterberg - Hulshorst

Verdere verspreiding van afleveringen van de Klassiekers is alleen toegestaan met voorafgaande en uitdrukkelijke toestemming van de auteur(s).

Abonnement nemen of opzeggen? Ga naar aanmelden klassiekers of naar afmelden klassiekers. Adres wijzigen? Eerst afmelden, daarna weer opnieuw aanmelden.